معرفی انواع بازار بورس در ایران | بورس اوراق بهادار | فرابورس | بورس انرژی | بورس کالا

چشم بورس > سرمایه‌گذاری > معرفی انواع بازار بورس در ایران | بورس اوراق بهادار | فرابورس | بورس انرژی | بورس کالا
زمان مطالعه: 8 دقیقه
فهرست مطالب
مقاله شماره 6 از 6 در سری مقالات مفاهیم بورسی

در چند سال اخیر بورس بحث داغ و پرهیاهویی است که نه تنها بین سرمایه‌گذاران مالی، که بین عموم مردم رواج یافته . اما معنی بورس به زبان ساده چیست؟ بدانید بورس یک واژه فرانسوی به معنای کیف پول است. طبق تعریف بورس را یک نهاد سازمان یافته میدانیم که از جمله نهادهای عمده و اساسی در بازار سرمایه محسوب می‌شود. ما در مقاله سرمایه‌گذاری در بورس، بورس را به زبان ساده معرفی کردیم.

بورس اهداف متعددی دارد که از جمله مهم ترین آن ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

  • جمع‌آوری سرمایه‌های کوچک برای تامین سرمایه مورد نیاز فعالیت های اقتصادی
  • کمک به تامین مالی واحدهای صنعتی، تولیدی، خدماتی
  • مدیریت ریسک
  • افزایش شفافیت اطلاعاتی بازار سرمایه
  • زمینه سازی بازار رقابتی

وقتی از واژه بورس استفاده میکنیم، آنچه در ذهن همه شکل میگیرد مفهوم بازار بورس اوراق بهادار است. اما لازم است بدانید که بورس ایران تنها مختص به این بازار نیست.

انواع بورس در ایران به چهار دسته تقسیم می‌شود:

  • بورس اوراق بهادار
  • بورس کالا
  • بورس انرژی
  • فرابورس

البته در دسته بندی انواع بورس نوع دیگری از بورس با عنوان بورس ارز نیز وجود دارد. خرید و فروش پول های خارجی در بورس ارز انجام می‌شود که  البته هنوز پای این نوع بورس به بازار ایران باز نشده.

انواع بورس در ایران به چند دسته تقسیم میشود؟

بورس اوراق بهادار

بورس اوراق بهادار یک بازار رسمی و دائمی است. که درآن دسته ای از ابزارهای مالی مثل سهام شرکت ها و واحدهای تولیدی، تجاری و خدماتی، اوراق مشارکت و دیگر اوراق بهادار مورد معامله قرار می‌گیرد. بورس اوراق بهادار مهم‌ترین و اصلی ترین بخش بازار سرمایه است.

بورس اوراق بهادار

هر شرکت با نمادی که دارد در تابلوی بورس ظاهر می‌شود و سهام آن در ساعات کاری بازار سرمایه مورد معامله قرار میگیرد. اگر با نماد بورسی و ساختار آن آشنایی ندارید پیشنهاد میکنیم مقاله نماد بورسی چشم بورس را مطالعه کنید.

شرکت های پذیرفته شده و شرکتهای فعال در بورس به دو دسته “تولیدی” و “سرمایه‌گذاری” تقسیم می‌شوند.

شرکت های تولیدی با هدف تولید کالای خاصی فعالیت میکنند و در گروه صنایع فعال در بورس قرار می‌گیرند.

شرکت های دسته سرمایه‌گذاری، نهادهای مالی هستند که کار واسطه گری مالی را انجام می‌دهند. مثل بانک ها، شرکت های تامین سرمایه، هلدینگ ها و…

صندوق های سرمایه‌گذاری نوعی از نهادهای مالی هستند که با هدف جمع آوری سرمایه های خرد و سرمایه‌گذاری در قالب سبدی از اوراق بهادار فعالیت میکنند. این صندوق ها در بورس و فرابورس معامله می‌شوند. چشم بورس در مقاله صندوق های سرمایه‌گذاری در بورس انواع صندوق ها و روش سرمایه‌گذاری در آن ها را برای شما توضیح داده است.

بورس اوراق بهادار خود به دو دسته بازار اول و بازار دوم  تقسیم می‌شود. سازمان بورس سهام شرکت های پذیرفته شده در بورس را بر اساس برخی معیارها به دو دسته بازار اول و بازار دوم تقسیم میکند. معیارهایی مثل حداقل مبلغ سرمایه ثبت شده، حداقل درصد سهام شناور، عدم وجود زیان انباشته، حجم معاملات، حداقل قیمت بازار سهام، درصد حقوق صاحبان سهام،  تعداد سهامداران  و…

شرکت هایی که بر اساس این معیار ها وضعیت مساعدی دارند در دسته بازار اول بورس قرار میگیرند.

 بازار اول خود به دو دسته اصلی و فرعی تقسیم می‌شود.

شرکت هایی که نسبت به شرکت های بازار اول در رده های پایین تری هستند، در دسته بازار دوم بورس جا میگیرند.

بورس اوراق بهادار تهران از سال 1346 آغاز به فعالیت کرده است.

برای آموزش بهتر بورس، ما در مقاله شاخص بورس و ریسک و بازدهی سرمایه‌گذاری در بورس به توضیح برخی از مفاهیم مهم بورس پرداخته‌ایم.

بورس کالا

بورس کالا یک بازار متشکل و سازمان یافته است که بر محور معامله کالا فعالیت میکند. هدف اصلی بورس کالا ایجاد بازاری رقابتی و سازمان یافته برای قیمت‌گذاری و تسهیل معاملات نقدی و آتی کالا به گونه ای شفاف سازی شده است. معاملات در این بورس بر اساس سازوکار عرضه و تقاضا صورت میگیرد.

 در این بازار صاحبان کالا کالای مورد معامله خود را عرضه میکنند. کارشناسان طی ساز و کار مشخصی کالای عرضه شده را قیمت‌گذاری کرده و به خریداران ارائه میکنند. کالای مورد معامله در این بورس معمولاً مواد خام، مواد اولیه و فراوری نشده هستند. کالاهایی مثل زعفران، زیره، پسته، گندم، شکر و…

در بورس کالا ابزارهای مختلفی مثل سلف استاندارد، گواهی سپرده کالایی، قراردادهای اختیار معامله، قراردادهای آتی و … معامله می‌شوند.

هم چنین در این بورس عرضه صندوق های کالایی صورت میگیرد. این صندوق ها اغلب صندوق های طلا یا زعفران هستند که واحدهای آن ها به شکل ETF در بورس معامله می‌شود.

بورس کالا

بورس کالا خود به دو بازار فیزیکی و مشتقه تقسیم می‌شود.

فیزیکی: در این بازار معامله بر سر کالا صورت میگیرد

مشتقه: اوراق مشتقه اوراقی هستند که ارزش خود را از دارایی های دیگر میگیرند. در بازار مشتقه بورس کالا، معاملات بر سر ابزاری مثل گواهی سپرده کالایی که براساس ارزش هر کالا منتشر می‌شود؛ صورت میگیرد. مثل گواهی سپرده کالایی سکه، زعفران و…

از سال 1385 بورس کالا در ایران شروع به فعالیت کرده است.

بورس انرژی

بورس انرژی همچون بورس کالا یک بازار متشکل و سازمان یافته است که بر محور معامله کالا فعالیت میکند. اما اصلی ترین تفاوت این جاست که در بورس انرژی حامل های انرژی و اوراق مبتنی بر آن ها جانشین کالای مورد معامله در بورس کالا می‌شوند. به عبارت دیگر این بازار مختص به محور حامل های انرژی مثل نفت و مشتقات آن، برق، گاز و انواع آن ، زغال سنگ و… است.  

بورس انرژی به دو دسته مشتقه و فیزیکی تقسیم می‌شود.

بازار فیزیکی: در این بازار معامله بر سر حامل های انرژی مثل برق، نفت و گاز صورت میگیرد.

بازار مشتقه: اوراق مشتقه از حامل های انرژی ابزار این بازار هستند. قرارداد های سلف موازی، قرارداد آتی، قرارداد اختیار معامله از ابزارهای سرمایه‌گذاران حقیقی در این بازار امکان معامله ندارند.

بورس انرژی از سال 1391 در ایران آغاز به کار کرده است.

فرابورس

شرکت های بازمانده از قوانین و ضوابط بازار بورس میتوانند سهام خود را در فرابورس عرضه کنند. در واقع فرابورس شکل تسهیل شده ای از بورس است که امکان عرضه سهام را به شرکت هایی که اعتبار، سرمایه، سود آوری یا شفافیت کمتری دارند ؛ میدهد.

فرابورس خود  متشکل از شش بازار با عنوان بازار اول، دوم، سوم، بازار ابزارهای نوین مالی، بازار شرکت های کوچک و متوسط ( SME) و بازار پایه است.

شرایط و قوانین لازم برای پذیرش شرکت ها در فرابورس آسان تر از شرایط لازم برای پذیرش در بورس است. به همین ترتیب شرایط پذیرش در بازار دوم فرابورس راحت تر از بازار اول و در بازار سوم راحت تر از بازار دوم است. طبق تعریف:

بازار اول فرابورس

بازاری که بیشتر سهام پذیرفته شده در فرابورس را به خود اختصاص داده است. این بازار از لحاظ حداقل سرمایه ثبت شده، سهام شناور، تعداد سهامدارن و شفافیت اطلاعاتی شرایط پذیرش آسان تری نسبت به بورس دارد. این بازار ریسکی کمتر از بازار های دیگر فرابورس دارد اما به طبع نسبت به  معاملات در بازار بورس ریسک بیشتری دارد.

بازار دوم فرابورس

بازاری که مختص به سهام شرکت های سهامی عام است. شرایط پذیرش آسان تری نسبت به بازار اول فرابورس دارد. به طور مثال شرکت های تازه تاسیس و شرکت هایی که حداقل تعداد سهامداران لازم را ندارند میتوانند در این بازار پذیرش شوند و سهام خود را عرضه کنند. معاملات در این بازار ریسکی به مراتب بیشتر از ریسک بازار اول دارد و به افراد محافظه کار پیشنهاد نمی‌شود.

بازار سوم فرابورس

به بازار سوم بازار عرضه نیز گفته می‌شود. اوراق بهادار مختلف که از شرایط پذیرش از بورس و چه بسا فرابورس جا مانده اند در این بازار عرضه می‌شود.  بلوک سهام شرکت های سهامی، حق تقدم خرید این سهم ها، واحدهای صندوق های سرمایه‌گذاری پذیرفته نشده در فرابورس، اوراقی مثل اوراق مشارکت، رهن و اجاره ،  سهام بی نام شرکت های سهامی عام و حتی سهام شرکت هایی که در مرحله تاسیس هستند در این بازار معامله می‌شوند. معاملات در این بازار ریسک بالایی دارد و تنها به افراد جسور پیشنهاد می‌شود.

در بازار پایه، سهام شرکت‌های سهامی عامی که نزد سازمان بورس و اوراق بهادار ثبت شده‌اند و امکان پذیرش در هیچ‌یک از بازارهای بورس یا فرابورس را ندارند، منتشر می‌شود.

بازار پایه

 بازار پایه با دیگر بازارهای فرابورس تفاوت دارد. شرکت های پذیرفته شده در این بازار به سه دسته تقسیم می‌شوند.

  1. شرکت هایی که قصد پذیرش در بازار بورس یا فرابورس را ندارند اما چون مایل به انتشار اوراق هستند و انتشار اوراق بدون کسب مجوز از سوی سازمان بورس ممکن نیست، این شرکت ها وارد بازار پایه می‌شوند.
  2. شرکت هایی که سابق در بورس یا فرابورس پذیرفته شده اند اما بنا به دلایلی تنزل پیدا کرده اند. (صلاحیت پذیرش در بورس را از دست داده اند.)
  3. شرکت هایی که سازمان آن ها را ثبت کرده است اما نه در رده ی شرکت های پذیرفته شده در بورس قرار میگیرند نه در بازارهای فرابورس.

بازار پایه به سه دسته زرد، نارنجی و قرمز طبقه بندی می‌شود. این بازارها براساس شرایط پذیرش، دامنه نوسان قیمت سهام باهم تفاوت دارند.

بازار پایه زرد

شرکت ها با هریک از شرایط زیر در تابلوی زرد پذیرفته می‌شوند:

شرکت هایی که کمتر از 100 روز تاخیر در ارائه اطلاعات لازم جهت افشا دارند.

شرکت هایی که سابقه عدم ارائه صورت های مالی آن ها بیشتر از 2 بار نباشد.

دامنه نوسان قیمت سهام شرکت های  تابلو زرد بازار پایه مثبت ۳ درصد و منفی ۲ درصد در روز است.

بازار پایه نارنجی

  • شرکت ها با هریک از شرایط زیر در تابلوی نارنجی پذیرفته می‌شوند:
  • شرکت هایی که بر حسب ضوابط در رده شرکت های دسته زرد و قرمز قرار نمیگیرند.
  • حسابرس مستقل یا بازرس قانونی نسبت به صورت های مالی این شرکت ها نظر مردود یا عدم اظهارنظر اعلام کند.

دامنه نوسان قیمت سهام شرکت های تابلو نارنجی مثبت و منفی ۲ درصد است.

بازار پایه قرمز

شرکت ها با هریک از شرایط زیر در تابلوی قرمز پذیرفته می‌شوند:

  • شرکت های ورشکسته
  • شرکت هایی که به دستور مراجع منحل شده اند.
  • شرکت هایی که حداقل سه سال است صورت مالی حسابرسی شده ارائه نکرده اند.

دامنه نوسان قیمت سهام شرکت های  تابلو قرمز مثبت و منفی ۱ درصد است

نکته جالب در خصوص بازارهای پایه حراج های معاملاتی هفتگی است. دوشنبه هر هفته از ساعت 12 تا 12:30 حراج معاملاتی در بازار پایه را شاهد هستیم. منظور از حراج تغییر دامنه نوسان در این بازار است. طی این حراج دامنه نوسان قیمت سهام هر سه بازار زرد و نارنجی و قرمز 2 برابر می شود.  در نتیجه قیمت سهام پذیرفته شده در بازار زرد میتواند 6 درصد ، در بازار نارنجی 4 درصد و در بازار قرمز 2 درصد افزایش یا کاهش پیدا کند.

بازار ابزارهای نوین مالی

کلیه ابزارهای مالی به غیر از سهام و حق تقدم خرید سهام در این بازار معامله می‌شود. ابزارهایی از قبیل اوراق مشارکت، رهن، اجاره، صکوک، گواهی سپرده بانکی

بازار شرکت های کوچک و متوسط ( SME)

SME مخفف   small and medium-sized enterprises به معنای بنگاه های کوچک و متوسط ، نامی است که برای بخش جدید فرابورس انتخاب شده . بازار شرکت های کوچک و متوسط امکان عرضه سهام را به شرکتهای نوپا و تازه تاسیس که سابقه فعالیت چندانی ندارند و قصد دارند از طریق سهام تامین مالی دارند؛ میدهد.

پذیرش شرکت ها در این بازار مستلزم داشتن شرایطی مثل شرایط شرکت های پذیرفته شده در بورس و بازار های اول و  دوم و سوم فرابورس نیست. نوپا و کوچک بودن این شرکت ها باعث شده تا طرح هایی که برای آینده دارند از سوی بورس مورد بررسی قرار بگیرد. نه معیارهایی مثل میزان سودآوری ، حجم معامللات، حداقل سرمایه و…

کلام آخر

ساعت کاری معامله در بورس روزهای شنبه تا چهارشنبه (به غیر از روزهای تعطیل رسمی) از ساعت 9 تا 12:30 است. ثبت سفارش و پیش گشایش بازار از ساعت 8:30 تا 9 صورت میگیرد .

سایت tsetmc مهم ترین سایت در حوزه بازار سرمایه است.هدف این سایت اطلاع رسانی لحظه ای و با کیفیت به سرمایه‌گذاران و کلیه فعالان بازار سرمایه است. با مراجعه به این سایت شما میتوانید آخرین تغییرات هر یک از بازارها را مشاهده کنید. ما در مقاله معرفی سایت tsetmc بخش های مختلف این سایت را آموزش داده ایم.

آنچه گفتیم شرحی از بورس در ایران بود. شرط معامله در بازار بورس ثبت نام در سجام، داشتن کد بورسی و عضویت در کارگزاری است. در مقاله “برای ورود به بورس از کجا شروع کنم” میتوانید شرح مراحل شروع سرمایه گذاری در بورس را بخوانید.

محتوای این مطلب چقدر برای شما مفید بود؟

برای ثبت امتیاز روی یک ستاره کلیک کنید

متوسط امتیاز: 0 / 5. تعداد ثبت امتیاز: 0

تا حالا امتیازی ثبت نشده. اولین امتیاز رو ثبت کنید!


اشتراک گذاری در شبکه های اجتماعی
اشتراک گذاری در twitter
اشتراک گذاری در linkedin
اشتراک گذاری در whatsapp
اشتراک گذاری در telegram

مقالات مرتبط

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *